ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ରଥଯାତ୍ରା
ଉପକ୍ରମ
ଓଡ଼ିଶାର ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥଯାତ୍ରା ବା ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା କେବଳ ଓଡ଼ିଶାର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଏକ ପ୍ରଧାନ ଉତ୍ସବ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ଆଷାଢ଼ ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ଜଗତର ନାଥ ଜଗନ୍ନାଥ ନିଜର ବଡ଼ଭାଇ ବଳଭଦ୍ର ଓ ଭଉଣୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ସହ ରଥରେ ବସି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରୁ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।
ରଥ ନିର୍ମାଣ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ତିଥିରୁ ରଥ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ ପକ୍ଷରୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାରିଗରମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଶୈଳୀରେ ତିନୋଟି ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଏହି ରଥଗୁଡ଼ିକର ରଙ୍ଗ ଓ ଚକ ସଂଖ୍ୟା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ:
| ଦେବତା | ରଥର ନାମ | ଚକ ସଂଖ୍ୟା |
|---|---|---|
| ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ | ନନ୍ଦିଘୋଷ | ୧୬ |
| ପ୍ରଭୁ ବଳଭଦ୍ର | ତାଳଧ୍ୱଜ | ୧୪ |
| ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା | ଦର୍ପଦଳନ | ୧୨ |
ଯାତ୍ରାର ବିଧିବିଧାନ
ରଥଯାତ୍ରା ଦିନ ସକାଳୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ନୀତିକାନ୍ତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ତିନି ଠାକୁରଙ୍କୁ ଧାଡ଼ି ପହଣ୍ଡିରେ ରଥକୁ ଅଣାଯାଏ। ଏହାପରେ ପୁରୀ ଗଜପତି ମହାରାଜା 'ଛେରା ପହଁରା' ନୀତି ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ସେ ସୁନା ଖଡ଼ିକାରେ ରଥ ଉପରେ ଝାଡ଼ୁ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହା ଭକ୍ତି ଓ ସେବାର ଏକ ମହାନ ପ୍ରତୀକ। ଏହାପରେ ହଜାର ହଜାର ଭକ୍ତ ରଥଟଣା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରରେ ଅବସ୍ଥାନ
ରଥଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ଠାକୁରମାନେ ସେଠାରେ ସାତ ଦିନ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ଆଡ଼ପ ମଣ୍ଡପ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଆଡ଼ପ ଅବଢ଼ା ପାଇ ନିଜକୁ ଧନ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତି। ଦଶମୀ ତିଥିରେ ପ୍ରଭୁ ପୁଣି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ବାହୁଡ଼ନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା' କୁହାଯାଏ।
ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ମହତ୍ତ୍ୱ
ରଥଯାତ୍ରା ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଠି କରେ। ଏହା ଭାତୃଭାବ ଓ ସାମ୍ୟବାଦର ପ୍ରତୀକ। ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ କେହି ଛୋଟ ବା ବଡ଼ ନୁହନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ମନ୍ଦିରରୁ ବାହାରି ଆସି ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ପତିତପାବନ' କୁହାଯାଏ।
ଉପସଂହାର
ରଥଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଶାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନାର ଏକ ଅଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ। ଏହି ମହାପର୍ବ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ପରିଚୟକୁ ବିଶ୍ୱ ଦରବାରରେ ଗୌରବାନ୍ୱିତ କରିଛି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥର ଦଉଡ଼ିକୁ ଟିକେ ଛୁଇଁଦେବା ପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଉତ୍ସାହ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ବାସ୍ତବରେ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ।
ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ (FAQ)
୧. ରଥଯାତ୍ରାର ଅନ୍ୟ ନାମ କ’ଣ?ରଥଯାତ୍ରାକୁ ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା, ଘୋଷ ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ପତିତପାବନ ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
୨. ଛେରା ପହଁରା କିଏ କରନ୍ତି?ପୁରୀର ଗଜପତି ମହାରାଜା ରଥ ଉପରେ ଛେରା ପହଁରା ନୀତି ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି।
୩. ରଥଯାତ୍ରା କେଉଁ ତିଥିରେ ପାଳିତ ହୁଏ?ପ୍ରତିବର୍ଷ ଆଷାଢ଼ ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ରଥଯାତ୍ରା ପାଳନ କରାଯାଏ।